Zasiłek opiekuńczy - pytania i odpowiedzi

Prawo do zasiłku opiekuńczego przysługuje ubezpieczonym, którzy obowiązkowo (osoba zatrudniona na etacie) albo dobrowolnie (umowa zlecenie, działalność gospodarcza) są objęci ubezpieczeniem chorobowym, czyli:

• zostali zgłoszeni do ubezpieczenia chorobowego oraz
• opłacają składkę ubezpieczenia chorobowego.

Ze składki ubezpieczenia chorobowego finansowany jest m.in. zasiłek opiekuńczy.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu zwolnionemu od wykonywania pracy (wykonywania zlecenia, działalności) z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem w wieku do ukończenia 8 lat w przypadku:

• nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, klubu dziecięcego, przedszkola lub szkoły, do których dziecko uczęszcza, a także w przypadku choroby niani, z którą rodzice mają zawartą umowę uaktywniającą lub dziennego opiekuna sprawujących opiekę nad dzieckiem,
• porodu lub choroby małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwia temu małżonkowi lub rodzicowi sprawowanie opieki,
• pobytu małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, w szpitalu albo innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje również z tytułu konieczności osobistego sprawowania opieki przez pracownika,
zleceniobiorcę, przedsiębiorcę nad chorym dzieckiem:

• w wieku do ukończenia 14 lat,
• legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze
  wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną
  możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego
  leczenia, rehabilitacji i edukacji do ukończenia 18 lat,
• legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze
  wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną
  możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego
  leczenia, rehabilitacji i edukacji do ukończenia 18 lat w przypadku:
  • porodu lub choroby małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, jeżeli poród lub
    choroba uniemożliwia temu małżonkowi lub rodzicowi sprawowanie opieki,
  • pobytu małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, w szpitalu albo innym zakładzie
    leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia
    zdrowotne.

Należy podkreślić, iż zasiłek opiekuńczy przysługuje także pracownikowi, zleceniobiorcy, przedsiębiorcy, który musi osobiście sprawować opiekę nad innym chorym członkiem rodziny.

Za członków rodziny uważa się:

• małżonka,
• rodziców,
• rodzica dziecka,
• ojczyma,
• macochę,
• teściów,
• dziadków,
• wnuki,
• rodzeństwo oraz dzieci w wieku powyżej 14 lat,

jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym w okresie sprawowania opieki.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje przez okres zwolnienia od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki, nie dłużej jednak niż przez okres:

• 60 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad dziećmi w wieku do ukończenia 8 lat (w przypadku nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, klubu dziecięcego, przedszkola lub szkoły, choroby niani, w przypadku porodu lub choroby małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka stale opiekujących się dzieckiem, w przypadku pobytu małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka stale opiekujących się dzieckiem w szpitalu lub innym zakładzie leczniczym) oraz chorym dzieckiem w wieku do ukończenia 14 lat,
• 30 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad dziećmi legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie dodatkowymi wskazaniami,
• 14 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad innymi członkami rodziny.

Ideą zasiłku opiekuńczego jest wypłata świadczenia dla osoby, która rezygnuje z pracy (bądź wykonywania działalności), aby osobiście opiekować się osobą chorą (niezdolną do pracy) lub małym dzieckiem.

Istotnym warunkiem wypłaty tego świadczenia jest brak innej osoby w gospodarstwie domowym, która mogłaby się chorym (dzieckiem) opiekować.

Zasiłku opiekuńczego nie należy mylić z tzw. „opieką” wynikająca z ustawy z dnia 26.06.1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277).
W art. 188 Kodeksu Pracy ustawodawca wskazuje, że pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze:

• 16 godzin albo
• 2 dni

–  z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

W nawiązaniu do art. 32a ww. ustawy w sytuacji, gdy matka dziecka przed upływem 8 tygodni po porodzie:

• przebywa w szpitalu albo w innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem albo
• legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo
• porzuciła dziecko

– ubezpieczonemu – ojcu dziecka przysługuje dodatkowo, niezależnie od nabytego podstawowego (okresu) zasiłku opiekuńczego – zasiłek opiekuńczy w wymiarze do 8 tygodni, jeżeli przerwie zatrudnienie lub inną działalność zarobkową w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Miesięczny zasiłek opiekuńczy wynosi 80% podstawy wymiaru zasiłku – podstawy, od której były opłacane składki na ubezpieczenie chorobowe (przeciętne miesięczne wynagrodzenie (brutto) albo podstawa opłacania składek ZUS u przedsiębiorców z ostatnich 12 miesięcy), więc obliczany jest na takich samych zasadach, jak zasiłek chorobowy.

Okres podstawy wymiaru zasiłku z 12 miesięcy dotyczy 12 miesięcy poprzedzających miesiąc wystąpienia zdarzenia – opieki.

Od tak ustalonej miesięcznej kwoty wynagrodzenia albo podstawy należy najpierw odjąć 13,71% z tej kwoty. Następnie otrzymaną kwotę należy przemnożyć przez 80% i w tym momencie otrzymujemy kwotę zasiłku brutto.

Uzyskanie zasiłku opiekuńczego wiąże się z koniecznością złożenia dokumentów.

Można to zrobić:

• osobiście,
• drogą pocztową,
• przez PUE ZUS.

Dokumenty, jakie należy złożyć to:

• wniosek o zasiłek opiekuńczy Z-15A na zdrowe lub chore dziecko, albo Z-15B na opiekę nad innym członkiem rodziny,
• zaświadczenie Z-3 (pracownik), Z-3b (zleceniobiorca), Z-3a (przedsiębiorca),
• Dokument potwierdzający powód konieczności sprawowania opieki.

Dokument potwierdzający powód konieczności sprawowania opieki będzie się różnił w zależności od zaistniałej sytuacji. Dokumentem tym może być:

• zwolnienie lekarskie na innego członka rodziny albo na dziecko,
• pisemne oświadczenie o nieprzewidzianym zamknięcia żłobka, klubu dziecięcego, przedszkola lub szkoły,
• pisemne oświadczenie o chorobie niani,
• decyzję o konieczności izolacji dziecka wydaną przez właściwy organ,
• prawomocne orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji lub niepełnosprawności w stopniu znacznym matki dziecka,
• oświadczenie ubezpieczonego o porzuceniu dziecka przez matkę dziecka,
• kopię orzeczenia o niepełnosprawności.

W praktyce występują okoliczności, w których pracownik, zleceniobiorca, przedsiębiorca może nie mieć prawa do uzyskania zasiłku opiekuńczego. Najczęściej dzieje się tak w przypadku, gdy ma prawo do otrzymania innego świadczenia w czasie okresu sprawowania opieki.

Prawa do zasiłku opiekuńczego nie nabędzie pracownik, który w tym okresie korzysta z urlopu bezpłatnego albo z urlopu wychowawczego. Prawo do zasiłku opiekuńczego nie przysługuje, jeżeli poza ubiegającym się o zasiłek we wspólnym gospodarstwie domowym występują inni członkowie rodziny, którzy mogą zapewnić opiekę dziecku lub choremu członkowi rodziny. Nie dotyczy to jednak opieki sprawowanej nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.

Ponadto prawo do zasiłku opiekuńczego nie przysługuje za okres objęty zwolnieniem lekarskim, podczas którego ubezpieczony wykorzystywał okres zwolnienia niezgodnie z przeznaczeniem np. pracował i ten fakt został potwierdzone kontrolą ZUS.

Prawo do zasiłku opiekuńczego nie przysługuje także za okres tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolności.